با مشارکت خانه همافزایی انرژی و آب و شرکت آب منطقهای خراسان رضوی، بازدید تخصصی از تونل طرح تأمین آب شرب مشهد از رودخانههای مرزی یال شمالی هزار مسجد با حضور نمایندگانی از دانشگاه صنعتی قوچان، ادارهکل حفاظت محیطزیست خراسان رضوی، سازمان تبلیغات اسلامی خراسان رضوی، انجمن مدیران صنایع خراسان رضوی، اتاق اصناف کشاورزی خراسان رضوی، شرکت آب و فاضلاب خراسان رضوی، سازمان صنعت، معدن و تجارت خراسان رضوی، شرکت آب و فاضلاب مشهد، اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی مشهد، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی خراسان رضوی و ادارهکل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان رضوی برگزار شد. این بازدید با هدف آشنایی حضار با دشواریهای فرآیند استحصال آب، در قالب بازدید از پروژه تونل انتقال آب هزار مسجد انجام شد.
خروج ۱۶۵ میلیون مترمکعب آب مرزی و ضرورت مدیریت منابع
براساس توضیحات ارائهشده در این نشست، با توجه به محدودیتهای شدید کمّی در برنامه تأمین آب شرب و بهداشت شهر مشهد به علت کاهش رواناب فصلی حوضه آبریز ورودی به مخازن سدهای تأمینکننده نیاز آب (شرب و بهداشت) این شهر و نیز توسعه سازهای و غیرسازهای در بالادست آبراهههای منتهی به مخازن سدها، در سالهای اخیر شاهد کاهش حجم ورودی به مخازن سدهای تأمینکننده آب مشهد بودهایم. از سوی دیگر، با توجه به خروجی سالانه ۱۶۵ میلیون مترمکعب آب از رودخانههای مرزی هزار مسجد که حدود نیمی از آن سهم سرزمینی جمهوری اسلامی ایران است، ضرورت دارد نسبت به مدیریت منابع آب و اجرای طرح جامع کنترل آبهای مرزی در این حوضه اقدام جدی صورت گیرد.
تونل ۸.۵ کیلومتری؛ یکی از اجزای کلیدی طرح انتقال آب هزار مسجد
در این چارچوب، تونل آببَر که بازدید مستقیم از آن انجام شد، به عنوان یکی از چهار جزء اصلی طرح تأمین آب شرب مشهد از رودخانههای مرزی یال شمالی هزار مسجد معرفی شد. در این بخش، احداث تونل آببَر سامانه انتقال آب به طول ۸/۵ کیلومتر با مقطع دایرهای به قطر ۳/۸ متر و ظرفیت انتقال ۱۸ مترمکعب در ثانیه با پرشدگی ۷۵ درصد مقطع در دست اجرا است. همچنین احداث دو باب مخزن ۱۰ هزار مترمکعبی در ورودی و خروجی تونل آببَر از دیگر اجزای این بخش طرح عنوان شد.
این بازدید در چارچوب مصوبات جلسه چهلویکم کمیته رفع موانع و اجرای بهینه پروژهها در خانه همافزایی انجام شد؛ کمیتهای که هدف آن آشنایی با شبکه مسائل و چالشهای فنی و اجرایی پیشروی طرحهای زیرساختی و کمک به حل این چالشها از طریق هماندیشی دستگاهها و نهادهای مرتبط است و طرح تأمین آب شرب مشهد از رودخانههای مرزی هزار مسجد نیز در همین چارچوب مورد بررسی قرار میگیرد.
حفاری در عمق ۲۰۰ متری با دستگاه تیبیام/ پیشرفت ۳۸ درصدی تونل و چالش تأمین مالی پروژه
در بخش نخست برنامه، سرپرست کارگاه ضمن استقبال از بازدیدکنندگان، به تشریح فرایند حفاری مکانیزه تونل با دستگاه تیبیام پرداخت. وی مراحل حفاری، نصب قطعات بتنی (سگمنت) برای پایدارسازی و شکلدهی جداره تونل، تزریق دوغاب برای آببندی و جلوگیری از نفوذ آب و ریزشها و همچنین نقش سنسورها و دوربینها در هدایت دقیق مسیر تونل و کنترل انحراف را تشریح کرد. او با اشاره به شرایط سخت محیطی کار در عمق حدود ۲۰۰ متری از سطح زمین، به دمای بالای محیط، رطوبت قابل توجه و محدودیتهای ایمنی و تردد اشاره نمود و بازدیدکنندگان را با کابین کنترل دستگاه، شیوه پایش لحظهای عملیات و تجهیزات پشتیبان شامل سامانههای تهویه، برق، حمل مصالح و خروج نخالهها آشنا ساخت.
در بخش دوم جلسه، مدیر پروژه گزارشی جامع از وضعیت منابع آبی استان خراسان رضوی و بهویژه وضعیت تأمین آب شرب مشهد ارائه داد. وی با اشاره به کاهش چشمگیر حجم آب موجود در سدهای تأمینکننده آب مشهد شامل دوستی، کارده، طرق و ارداک و نیز اثرگذاری پروژههای آبی کشور همسایه بر کاهش حقابه ایران، پروژه هزار مسجد را بهعنوان یکی از راهکارهای میانمدت برای تقویت تأمین آب شرب و بهداشت این کلانشهر معرفی کرد. مدیر پروژه سپس ابعاد فنی طرح را تشریح و اعلام کرد این طرح در قالب چهار قطعه اجرایی تعریف شده و طول تونل انتقال آب ۸/۵ کیلومتر است که با ظرفیت انتقال ۱۸ مترمکعب در ثانیه طراحی شده است. وی با اشاره به آخرین وضعیت پیشرفت کار، میزان پیشرفت فیزیکی را ۵/۵ درصد در کل طرح و ۳۸ درصد در بخش تونل عنوان کرد و مهمترین چالش فعلی را کمبود اعتبار و مشکلات تأمین مالی ناشی از ساختار ده–نود (ماده ۲۳) دانست. به گفته او، در صورت رفع موانع اعتباری، امکان افزایش سرعت حفاری و اجرای عملیات تا سه شیفت کاری فراهم است.
طرح دغدغههای زیستمحیطی و اجتماعی از سوی کارشناسان
در ادامه نشست، تعدادی از حاضران شامل اساتید دانشگاه، نمایندگان بخش کشاورزی و فعالان صنعتی، سؤالات و دیدگاههای خود را پیرامون ابعاد مختلف طرح مطرح کردند. پرسشها عمدتاً معطوف به اثرات زیستمحیطی اجرای پروژه در حوضه هزار مسجد، احتمال مهاجرت روستاییان در صورت تغییر الگوی منابع آب و کاهش دسترسی آنها، پیامدهای احتمالی کاهش تغذیه آبهای زیرزمینی در مناطق مبدأ و چگونگی جبران حقابه کشاورزان این مناطق بود. همچنین برخی حاضران بر اولویتبخشی به روشهای بازچرخانی و استفاده مجدد از آب نسبت به تمرکز صرف بر طرحهای انتقال آب تأکید کردند و خواستار انجام مطالعات دقیقتر و بهروزتر هیدرولوژیک و اکولوژیک در حوضه آبریز مربوطه شدند.
تأکید بر مدیریت سیلابهای مرزی و رعایت حقابههای زیستمحیطی
مدیریت پروژه و سرپرست کارگاه در پاسخ به این ابهامات و نگرانیها، ضمن تأکید بر اهمیت شنیدن دیدگاههای تخصصی و محلی، بر ضرورت مدیریت سیلابهایی که از مرز کشور خارج میشود و بهرهگیری از این جریانها بهعنوان منبعی پایدارتر برای تأمین آب شرب و بهداشت تأکید کردند. آنان همچنین رعایت حقابههای زیستمحیطی بهمنظور حفظ پایداری اکوسیستمهای پاییندست و برنامهریزی برای جبران خسارت جوامع محلی و کشاورزان در چارچوب ضوابط و طرحهای جبرانی را از اصول مورد توجه در اجرای این پروژه برشمردند. در ادامه این نشست نیز بر نقش و همراهی همه دستگاههای اجرایی در تسهیل فرآیند تأمین مالی و کمک به تکمیل این طرح بزرگ زیرساختی تأکید شد و اعلام گردید در صورت رفع موانع اعتباری، امکان افزایش سرعت حفاری و اجرای عملیات تا سه شیفت کاری و بهبود زمانبندی تحقق اهداف طرح فراهم خواهد شد. همچنین تأکید شد تمامی مجوزهای لازم برای اجرای این پروژه از ابتدای آغاز عملیات، با دقت و نظارت مراجع ذیصلاح اخذ شده است.
جلسه با جمعبندی این نکته به پایان رسید که آشنایی نزدیک مسئولان، کارشناسان و فعالان مدنی با سختیها و پیچیدگیهای استحصال و انتقال آب، میتواند به تقویت فرهنگ مصرف بهینه و جلب همراهی بیشتر مسئولان و مردم در مدیریت منابع آبی کمک کند. در پایان، از بازدیدکنندگان خواسته شد در ادامه فعالیتهای خود بهعنوان «سفیران مدیریت مصرف» در حوزههای کاری، صنفی، علمی و اجتماعی خود نقشآفرینی کنند و پیام ضرورت صرفهجویی، اصلاح الگوی مصرف و حمایت از طرحهای راهبردی تأمین آب از جمله طرح تأمین آب شرب مشهد از رودخانههای مرزی یال شمالی هزار مسجد را منتقل سازند.
