چهارمین جلسه کمیته کشفرود طرح سازگاری با کمآبی، روز سهشنبه ۱۰ شهریورماه ۱۴۰۵ با حضور جمعی از نمایندگان دستگاههای اجرایی، دانشگاهی، تشکلهای مردمنهاد و بخش خصوصی در محل خانه همافزایی انرژی و آب استان خراسان رضوی برگزار شد. در این نشست، نمایندگانی از اداره حفاظت محیط زیست مشهد، اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری، دفتر نماینده مردم مشهد و کلات در مجلس شورای اسلامی، شهرداری مشهد، پژوهشکده آب و محیط زیست دانشگاه فردوسی مشهد، سمن ناجیان آب، سمن دیدهبان آب، هوا و زمین، شرکت شهرکهای صنعتی خراسان رضوی، شرکت آب منطقهای خراسان رضوی، اتاق اصناف کشاورزی مشهد، دانشگاه فردوسی مشهد، سازمان پارکها و فضای سبز شهرداری مشهد و شرکت نوفناوران میناب طوس حضور داشتند.
جلسه با تمرکز بر معضل زیستمحیطی رودخانه کشفرود و نقش واحدهای صنعتی چرمشهر برگزار شد. در این جلسه، گزارش اقدامات انجامشده توسط شرکت شهرکهای صنعتی شامل احداث تصفیهخانه از سال ۱۳۹۶ و بهرهبرداری از آن در خرداد ۱۴۰۳، کاهش کروم و فلزات سنگین در خروجی و معرفی واحدهای متخلف توسط ادارهکل حفاظت محیط زیست استان به دادگاه ارائه شد. با این حال، مشکلاتی نظیر خروج پیمانکار، از کار افتادن سیستم هوادهی و افزایش شدید بار آلودگی ورودی (بیش از دو برابر ظرفیت) به تصفیهخانه مذکور مورد اشاره قرار گرفت. در بخش راهکارها، استفاده از تصفیهخانه نیمهتمام سپتاژ برای تکمیل فرایند تصفیه و حذف شوری، همراه با مشارکت مالی صنایع (با تخصیص پساب به شهرک صنعتی مشهد پنج) بهعنوان یک راهکار کلان مطرح شد. در پایان جلسه موضوع بازچرخانی آب در ساختمانها نیز بهعنوان یک بحث جداگانه مطرح شد.
وضعیت موجود، چالشهای زیستمحیطی و بحران منابع آبی
مهمترین چالش مطرحشده در جلسه، وضعیت اسفبار رودخانه کشفرود در حاشیه شهرک صنعتی چرمشهر است. واحدهای صنعتی مستقر در این منطقه فاقد پیشتصفیه مناسب هستند و فاضلاب خود را با بار آلودگی بسیار بالا (شامل فلزات سنگین مانند کروم و شوری شدید) به رودخانه تخلیه میکنند. اگرچه تصفیهخانه مرکزی چرمشهر با سرمایهگذاری قابلتوجهی احداث شده، اما ظرفیت طراحی آن برای پذیرش بار آلودگی (COD) پنج هزار واحد در نظر گرفته شده بود، در حالی که ورودی فعلی به بیش از ده هزار واحد رسیده است. این موضوع نشاندهنده عدم رعایت استانداردها از سوی بسیاری از واحدهاست. در کنار این معضل، بحران کمآبی در دشت مشهد نیز بهعنوان یک مشکل ساختاری مطرح شد، بهطوری که برداشت از منابع آب زیرزمینی ۱۲۸ درصد تجدیدپذیر است و این فشار مضاعف، کیفیت آب را به شدت کاهش داده و شوری و سختی آن را افزایش داده است. همچنین نگرانی از افزایش شوری نه فقط ناشی از پساب صنعتی، بلکه ناشی از فعالیتهای خانگی و کشاورزی نیز مطرح شد که نشان از پیچیدگی و چندوجهی بودن بحران دارد.
اقدامات انجامشده، دستاوردها و کاستیهای اجرایی
با وجود چالشهای زیاد، اقدامات مثبتی نیز در سالهای اخیر صورت گرفته است. احداث تصفیهخانه چرمشهر از سال ۱۳۹۶ آغاز شد و با وجود فراز و نشیبهای فراوان، در خرداد ۱۴۰۳ به بهرهبرداری رسید. این تصفیهخانه علیرغم دریافت بار آلودگی بیش از دو برابر ظرفیت طراحی، موفق شده راندمانی حدود ۹۵ درصد را ثبت کند و خروجی آن از نظر فلزات سنگین و کروم در دو سال گذشته در محدوده استانداردهای زیستمحیطی قرار داشته است. همچنین شرکت شهرکهای صنعتی با همکاری محیطزیست، ده واحد آلاینده را شناسایی و به مراجع قضایی معرفی کرده و نسبت به اعمال محدودیت در خدمات برای این واحدها اقدام نموده است. با این حال، کاستیهای اجرایی جدی نیز وجود دارد. پیمانکار تصفیهخانه پس از مدتی پروژه را رها کرده و سیستم هوادهی که بخش کلیدی فرایند تصفیه است، از کار افتاده و شرکت سازنده از ارائه خدمات نگهداری خودداری کرده است. شرکت شهرکها ناچار شده با استفاده از تجهیزات مازاد سایر تصفیهخانههای استان، هوادهی را بهصورت موقت تأمین کند. همچنین راهبری تصفیهخانه از خرداد ۱۴۰۳ به شرکت خدماتی متشکل از خود واحدهای صنعتی سپرده شده که یک راهکار موقت و نه دائمی است. این مسائل نشان میدهد که اگرچه زیرساخت اصلی فراهم شده، اما پایداری و نگهداری آن با موانع جدی مواجه است.
موانع حقوقی، فقدان بازدارندگی و مشکلات ساختاری
یکی از محورهای مهم نقد، ناکارآمدی قوانین و فقدان بازدارندگی مؤثر برای واحدهای صنعتی متخلف است. بر اساس توضیحات ارائهشده، اقدامات تنبیهی مانند معرفی به دادگاه یا اعمال محدودیت در خدمات، تأثیر چندانی در اصلاح رفتار واحدها نداشته است، زیرا فرایند قضایی طولانی و خروجی آن برای متخلفان هزینهبر نیست. بهعنوان مثال، برخی واحدها سالها به تخلف ادامه میدهند و در نهایت با یک اخطار یا جریمه ناچیز مواجه میشوند. در این جلسه پیشنهاد شد که یک لایحه جدید برای افزایش جریمههای آلایندگی متناسب با بحران شدید آب در مشهد تدوین شود و مجوز تعیین نرخ جریمه بهصورت استانی از مراجع کشوری اخذ گردد. همچنین مشکلات ساختاری مانند عدم هماهنگی بین دستگاههای متولی (شرکت شهرکها، شهرداری، آبفا و آب منطقهای)، اجرای راهکارهای پیشنهادی را با کندی مواجه کرده است. اختلاف نظر در مورد میزان آب قابل تخصیص (۳۰۰ لیتر بر ثانیه) و عدم شفافیت در منابع مالی، از دیگر موانع حقوقی و اداری مطرحشده در جلسه بود.
راهکارهای فنی، اقتصادی و نهایی برای حل پایدار معضل صنعت چرمشهر
چندین راهکار عملیاتی و کلان برای حل معضل چرمشهر ارائه شد. نخست، راهکار فنی که بر تکمیل پروژه تصفیهخانه سپتاژ متمرکز است؛ بهگونهای که خروجی چرمشهر به همراه فاضلاب شهری، به این تصفیهخانه هدایت شود و شوری آن با روشهای پیشرفته حذف گردد تا در نهایت، دیگر هیچ قطرهای از پساب چرمشهر وارد کشفرود نشود. راهکار اقتصادی، استفاده از منابع مالی بخش صنعت و تخصیص پساب تصفیهشده به شهرک صنعتی «مشهد پنج» است که با کمبود آب مواجه است؛ بهاین ترتیب، صنعت هزینههای تصفیه را تقبل میکند و در عوض، آب پایدار دریافت میکند. در نهایت، پیشنهاد تشکیل جلسات فوری چهارجانبه با حضور شرکت شهرکها، شهرداری، آب و فاضلاب و آب منطقهای برای بررسی دقیق میزان آب قابل تخصیص و تأمین مالی پروژه، مورد تأکید قرار گرفت.
.
بازچرخانی آب در مجتمعهای مسکونی و اداری
موضوع بازچرخانی آب در ساختمانهای مسکونی و اداری بهعنوان یک بحث مجزا و با رویکردی متفاوت از معضل صنعتی چرمشهر مطرح شد. در این بخش، استفاده از فناوری نانوحباب (اُزون) برای تصفیه آب خاکستری (حاصل از دوشها و روشوییها) با هزینه کمتر و مصرف انرژی پایین، بهعنوان یک راهکار تکمیلی و نوآورانه معرفی شد که نمونههای آن در مشهد نیز اجرا شده است. این فناوری میتوان آب خاکستری را در فضایی کمتر از شش متر مربع تصفیه کند و پارامترهایی مانند COD را از حدود ۲۵۰ به محدوده ۱۰ و BOD را به یک یا دو رساند.
