مدیریت پسماند شهری یکی از اساسیترین چالشهای زیستمحیطی شهرهای بزرگ ایران است. شهر مشهد، بهعنوان دومین کلانشهر کشور و میزبان میلیونها زائر در سال، با حجم عظیمی از تولید زباله روبهروست. براساس آمار رسمی، شهروندان مشهدی روزانه بیش از ۲۴۰۰ تن زباله خانگی تولید میکنند؛ رقمی که برابر با ۱۰۰۰ کامیون مملو از زباله است. این حجم تولید پسماند، تبعات قابلتوجهی بر کیفیت محیطزیست، مصرف منابع، هزینههای شهری و سلامت عمومی دارد.
درک حجم پسماند روزانه: ۲۴۰۰ تن یعنی چه؟
تحلیل تصویری از ابعاد بحران
برای درک بهتر این مقدار، کافی است یک فرض ساده در نظر گرفته شود:
- اگر طول هر کامیون و فاصلهاش از کامیون بعدی در صف، حدود ۱۰ متر محاسبه شود،
- صفی از ۱۰۰۰ کامیون حامل زباله، نزدیک به ۱۰ کیلومتر ادامه خواهد داشت.
این تصویرسازی تحلیلی به خوبی نشان میدهد چه حجم عظیمی از پسماند هر ۲۴ ساعت در شهر تخلیه و جابهجا میشود و نشان میدهد مدیریت روزانه چنین حجمی از پسماند چه سطحی از لجستیک و انرژی را میطلبد.
سرانه تولید زباله؛ تحلیل بر پایه سناریوهای جمعیتی
بر اساس این تحلیلها، اگر جمعیت مشهد ۳ میلیون نفر فرض شود، سرانه تولید زباله به حدود ۸۰۰ گرم در روز برای هر نفر میرسد. در سناریوی دیگر، با فرض جمعیت ۳.۵ میلیون نفر، سرانه روزانه حدود ۷۰۰ گرم برآورد میشود. اگر جمعیت شهر ۴ میلیون نفر در نظر گرفته شود، میزان سرانه به حدود ۶۰۰ گرم کاهش مییابد. این اعداد آمار قطعی نیستند بلکه تنها محاسبات تحلیلی برای درک بهتر ابعاد تولید روزانه زباله در مشهد به شمار میروند. هدف این سناریوسازی، تبیین روشنتر بار پسماند شهری و ضرورت توجه به کاهش تولید زباله و تفکیک از مبدأ است.
اگر بخواهیم در مقیاس یک سال میزان تولید پسماند را در مشهد ببینیم با شرایطی که شهر مشهد به واسطه جایگاه زیارتی و سیاحتی خاص نیز دارد، ۲۴۰۰ تن پسماند روزانه به رقمی نزدیک به ۸۷۶ هزار تن در سال میرسد. بنابر برخی آمارها هر تن زبالهتر میتواند ۲۰۰ تا ۴۰۰ لیتر شیرابه تولید کند. بنابراین، حجم بالقوه شیرابه ناشی از ۲۴۰۰ تن زباله روزانه، به صدها هزار لیتر میرسد.
پشت هر کیسه زبالهای که از خانه خارج میشود، ردپای بزرگی از مصرف آب، انرژی، و مواد خام وجود دارد. این تأکید، اهمیت مدیریت مصرف و کاهش تولید زباله را چند برابر میکند.
افزایش مصرف کالاهای بستهبندی، خریدهای بدون برنامه و دورریز بالای مواد غذایی، از عوامل ثابت افزایش پسماند در کلانشهرها و بهویژه شهرهای زائرپذیر به شمار میروند.
حتی بدون اعلام رقم رسمی هزینهها، مشخص است که مدیریت این حجم عظیم زباله نیازمند:
- ناوگان بزرگ حملونقل
- سوخت فراوان
- نیروی انسانی گسترده
- تاسیسات پردازش و دفن
- و سیستمهای کنترل شیرابه
به گفته کارشناسان، این هزینهها در نهایت از بودجه شهری تأمین میشود و میتوانست در بخشهای عمرانی، خدمات شهری یا توسعه فضاهای سبز هزینه شود.
مشهد روزانه با بحرانی به وسعت ۲۴۰۰ تن پسماند روبهرو است؛ رقمی معادل بار ۱۰۰۰ کامیون که پیامدهای زیستمحیطی، اقتصادی و اجتماعی گستردهای دارد. به گفته کارشناسان، بدون اصلاح الگوی مصرف، افزایش بازیافت، و بهبود مدیریت پسماند، این بحران سالبهسال سنگینتر خواهد شد.
