رودخانه کشفرود به عنوان یکی از مهمترین و در عین حال بحرانیترین رودخانههای استان خراسان رضوی سالهاست به دلیل آلودگیهای گسترده زیستمحیطی، ورود فاضلابهای تصفیهنشده شهری و صنعتی و کشاورزی در حریم آن به معضلی پیچیده و چندوجهی تبدیل شده است. این رودخانه که از غرب قوچان سرچشمه میگیرد و در مسیری به طول بیش از ۸۰ کیلومتر از حاشیه شهر مشهد عبور کرده و در نهایت به سمت ترکمنستان جریان مییابد، در سالهای اخیر به دلیل شدت آلودگیها در افکار عمومی با عنوان «رودخانه سرطان» شناخته میشود.
در شرایطی که بحران رودخانه کشفرود به یکی از پیچیدهترین چالشهای زیستمحیطی و مدیریتی استان خراسان رضوی تبدیل شده و ابعاد آن از حوزه فاضلاب شهری و صنعتی تا معیشت کشاورزان، سلامت عمومی و ضعف هماهنگی نهادی را در بر گرفته است، «خانه همافزایی انرژی و آب» با رویکرد احصای شبکه مسائل و ایجاد همافزایی میان ذیربطان، ورود نظاممند به این موضوع را در دستور کار قرار داد. این مجموعه با تکیه بر ظرفیت کارشناسی خود و از طریق فعالسازی «کارگروه ساماندهی و احیای رودخانه کشفرود» تلاش کرد با گردهمآوردن نمایندگان دستگاههای اجرایی، پژوهشگران دانشگاهی، مدیران پیشین حوزه آب، فعالان محیطزیست و کارشناسان مستقل، تصویری جامع و میانبخشی از ریشهها، پیوندها و پیامدهای این بحران ارائه دهد؛ فرآیندی که طی آن مجموعهای از نشستهای تخصصی و جلسات چندسطحی برگزار و شبکهای از مسائل درهمتنیده این رودخانه بهصورت منسجم شناسایی و تحلیل شد.
برآیند این جریان کارشناسی که بیش از دو سال به طول انجامید، تدوین «سند ساماندهی و احیای رودخانه کشفرود» بود؛ سندی حاصل اجماع نسبی اکثریت صاحبنظران این حوزه که در آن، علاوه بر تبیین شبکه کامل مسائل، راهکارهای اجرایی، مدیریتی و مطالعاتی برای کاهش آلودگی، ارتقای نظام نظارت، بهبود زیرساختهای تصفیه و ایجاد مدیریت هماهنگ میان دستگاههای مسئول طبقهبندی و اولویتبندی شده است. این سند پس از رونمایی با حضور جمعی از متخصصان و ذینفعان، وارد دستور کار مذاکرات با نهادهای تصمیمگیر برای جلب حمایت و تأمین الزامات اجرایی شده و بهعنوان مبنایی برای تبدیل مطالعات پراکنده به یک برنامه عملیاتی همافزا در مسیر احیای کشفرود دنبال میشود.
از دهه ۸۰ تا امروز؛ روایت مدیران پیشین از چرایی تداوم آلودگی کشفرود
در همین چارچوب، جلسهای تخصصی با حضور دفاتر نمایندگان مجلس شورای اسلامی، رئیس پژوهشکده آب و محیط زیست دانشگاه فردوسی مشهد، نماینده شرکت آب منطقهای خراسان رضوی، مدیران اسبق وزارت نیرو، کارشناسان خانه همافزایی انرژی، آب و محیط زیست و جمعی از فعالان محیط زیست برگزار شد تا وضعیت این رودخانه، چالشهای مدیریتی و راهکارهای اجرایی برای حل بحران مورد بررسی قرار گیرد.
بر اساس اظهارات یکی از مدیران اسبق وزارت نیرو که سالها در حوزه آبهای زیرزمینی و رودخانهها فعالیت داشته است، مسئله آلودگی کشفرود به دهه ۱۳۸۰ بازمیگردد. وی با اشاره به برنامه «نهضت تعادلبخشی منابع آب» اظهار داشت این برنامه با همت برخی مدیران خراسانی به تهران منتقل شد و در سال ۱۳۸۳ نخستین برنامه تعادلبخشی با هشت محور به دستگاهها ابلاغ شد، اما با گذشت زمان و تغییر مدیران، بخش قابل توجهی از این برنامهها یا به فراموشی سپرده شد و یا به شکل ناقص اجرا شد.
به گفته وی فضای بروکراسی و نبود پشتیبانی پایدار از مدیران اجرایی و همچنین نگرانی از حساسیتهای اجتماعی در برابر تصمیمات سخت مدیریتی باعث شد بسیاری از برنامههای کارشناسی به نتیجه نرسد و برخی مدیران نیز پیش از پایان دوره خدمت خود از مسئولیتها کنار بروند.
کاهش تخلیه تانکرها اما تداوم تخلفات؛ تصویر تازه از آلایندگی و مدیریت کشفرود
در این نشست همچنین شبکهای از مسائل مرتبط با رودخانه کشفرود در ابعاد فنی، اقتصادی، اجتماعی، حقوقی، کشاورزی و زیستمحیطی مورد بررسی قرار گرفت و حاضران از وجود بیش از ۳۰ چالش اساسی در مدیریت این رودخانه سخن گفتند.
یکی از مهمترین محورهای مطرحشده در این جلسه، موضوع آلودگی ناشی از فاضلابهای صنعتی شهرک چرمشهر بود. به گفته کارشناسان حاضر، فاضلاب خروجی واحدهای صنعتی این شهرک حاوی فلزات سنگین و مواد شیمیایی خطرناک است و تصفیهخانه موجود توانایی تصفیه کامل این آلایندهها را ندارد. بر همین اساس تکمیل و ارتقای پیشتصفیه واحدهای صنعتی چرمشهر به عنوان نخستین اولویت اجرایی برای کاهش آلودگی کشفرود مطرح شد، زیرا خطر این آلایندهها حتی از فاضلاب شهری نیز بیشتر ارزیابی میشود.
موضوع دیگر، ورود فاضلاب شهری تصفیهنشده به رودخانه است. بر اساس مطالب مطرحشده در جلسه، بخش قابل توجهی از فاضلاب شهر مشهد یا مستقیماً وارد کشفرود میشود و یا پساب خروجی برخی تصفیهخانهها کیفیت استاندارد لازم را ندارد. همچنین یکی از تصفیهخانههای مهم مشهد که قرار بود به بهرهبرداری برسد، به دلیل نبود خط انتقال پساب به سمت غرب شهر با مشکل مواجه شده و عملاً بدون استفاده باقی مانده است.
در این میان استفاده از آب آلوده کشفرود برای آبیاری محصولات کشاورزی به عنوان یکی از تلخترین ابعاد این بحران مطرح شد. یکی از حاضران در جلسه در تشریح وضعیت معیشتی کشاورزان حاشیه رودخانه گفت در یکی از بازرسیهای دستگاه قضایی، کشاورزی در همان لحظه بازرسی گوجهای از زمین خود برداشت، آن را در آب آلوده شست و خورد و گفت این رزق و روزی من است؛ موضوعی که نشان میدهد معیشت برخی کشاورزان این منطقه به طور مستقیم با فاضلاب خام گره خورده است.
از دیگر مسائل مطرح شده در این نشست، تخلیه تانکرهای فاضلاب در حریم رودخانه بود. بر اساس گزارشهای ارائه شده، در گذشته روزانه تا ۶۰۰ تانکر فاضلاب در این محدوده تخلیه میشد که اگرچه این رقم در سالهای اخیر کاهش یافته، اما همچنان تخلیه غیرمجاز ادامه دارد.
همچنین در این جلسه به خلأ دادههای علمی دقیق درباره پیامدهای سلامت این آلودگیها اشاره شد. با وجود آنکه کشفرود در افکار عمومی با عنوان «رودخانه سرطان» شناخته میشود، تاکنون مطالعه جامع و مستندی از سوی دانشگاه علوم پزشکی مشهد درباره ارتباط مستقیم مصرف محصولات کشاورزی تولید شده در حاشیه این رودخانه با افزایش نرخ سرطان در مشهد منتشر نشده است؛ موضوعی که به گفته کارشناسان، پیگیری قضایی و مطالبهگری اجتماعی را با مشکل مواجه کرده است.
از آب منطقهای تا شهرداری؛ بررسی سهم دستگاهها در مدیریت بحران کشفرود
در ادامه این نشست، عملکرد دستگاههای مختلف مسئول در مدیریت وضعیت کشفرود نیز مورد بررسی قرار گرفت. بر اساس مطالب مطرح شده، وزارت نیرو و شرکت آب منطقهای خراسان رضوی وظیفه حفاظت از بستر رودخانه، جلوگیری از تصرف و تعیین حریم را بر عهده دارند که در برخی دورهها اقدامات موثری انجام شده، اما محدودیت منابع مالی و برخی تنشهای اجتماعی مانع تداوم اقدامات شده است.
در حوزه مدیریت فاضلاب شهری نیز شرکت آب و فاضلاب مشهد مسئول جمعآوری و تصفیه فاضلاب است، اما بر اساس گزارشهای ارائه شده، برخی تصفیهخانهها هنوز به طور کامل تکمیل نشده و کیفیت پساب خروجی نیز در برخی موارد با استانداردهای لازم فاصله دارد.
در این جلسه همچنین به نقش شهرداری مشهد در ساماندهی آبهای سطحی، جلوگیری از ورود زباله و نخاله به رودخانه و همکاری در مدیریت فاضلاب اشاره شد. برخی کارشناسان با اشاره به تفاوت قابل توجه بودجه شهرداری با دستگاههای حوزه آب، عنوان کردند که در حالی که بودجه آب منطقهای حدود یک همت است، بودجه شهرداری مشهد حدود ۱۰۰ همت برآورد میشود، اما با وجود این ظرفیت مالی، نقش پررنگی از سوی شهرداری در مدیریت کشفرود مشاهده نشده است.
سند دو ساله خانه همافزایی برای احیای کشفرود؛ پروژهها آماده، اجرای هماهنگ همچنان مفقود
در حوزه نظارتی اعلام شد که کمیسیون اصل ۹۰ مجلس شورای اسلامی به موضوع کشفرود ورود کرده و پروندههایی در این زمینه تشکیل شده است؛ همچنین گزارشهایی درباره ضعف نظارت سازمان حفاظت محیط زیست و نبود مطالعات جامع از سوی دانشگاه علوم پزشکی درباره پیامدهای سلامت آلودگی رودخانه مطرح شد.
در این جلسه همچنین سندی که توسط سازمان مردمنهاد «خانه همافزایی انرژی، آب و محیط زیست» تهیه شده بود مورد بررسی قرار گرفت. این سند حاصل دو سال کار کارشناسی با مشارکت دستگاههای مختلف بوده و مجموعهای از پروژههای اجرایی و مطالعاتی برای ساماندهی رودخانه کشفرود را شامل میشود.
در بخش اجرایی این سند، مجموعهای از پروژههای اولویتدار برای کاهش آلودگی رودخانه پیشنهاد شده که تمرکز اصلی آن بر تکمیل و ارتقای تصفیهخانههای فاضلاب شهری و صنعتی، توسعه شبکههای جمعآوری فاضلاب، ساماندهی آبهای سطحی، ارتقای فناوری تصفیه و اجرای طرحهای بهبود کیفیت آب رودخانه از جمله روشهای گیاهپالایی است.
در بخش مطالعاتی نیز پروژههایی از جمله بررسی سهم محصولات کشاورزی تولید شده در حاشیه کشفرود در میزان ابتلای مردم مشهد به بیماریها به ویژه سرطان، بررسی منشأ و الگوی بیماریها در میان ساکنان اطراف رودخانه و تدوین الگوی کشت مناسب برای این منطقه پیشنهاد شده است.
در بخش دیگری از این جلسه، دلایل ناکامی طرحهای پیشین برای ساماندهی کشفرود مورد بحث قرار گرفت. کارشناسان نبود مدیریت واحد میان دستگاههای مسئول، کمبود منابع مالی و وابستگی کامل طرحها به بودجه دولتی، نگرانی مدیران از واکنشهای اجتماعی به تصمیمات سخت مدیریتی، ضعف در نظارت و برخورد با ترک فعل دستگاهها و همچنین نبود دادههای علمی دقیق را از مهمترین موانع اجرای برنامهها عنوان کردند.
مدیریت واحد، نظارت قضایی و مشارکت بخش خصوصی؛ سه محور پیشنهادی برای ساماندهی کشفرود
در پایان این نشست، حاضران بر لزوم ایجاد سازوکار مدیریتی جدید برای ساماندهی کشفرود تأکید کردند. یکی از پیشنهادهای اصلی مطرح شده، تشکیل ستاد مدیریت واحد کشفرود زیر نظر استانداری خراسان رضوی و در چارچوب کارگروه سازگاری با کمآبی بود تا هماهنگی میان دستگاههایی مانند آب منطقهای، آب و فاضلاب، شهرداری، جهاد کشاورزی، محیط زیست، صنعت و معدن و دستگاه قضایی ایجاد شود.
همچنین پیشنهاد شد بخشی از پروژههای زیرساختی با مشارکت بخش خصوصی و از طریق مدلهایی مانند تأمین مالی از محل فروش آب تصفیهشده یا قراردادهای بیع متقابل اجرا شود تا وابستگی طرحها به بودجه دولتی کاهش یابد.
در کنار این موارد، الزام دانشگاه علوم پزشکی مشهد به انجام مطالعه اپیدمیولوژیک درباره پیامدهای سلامت آلودگی کشفرود، پیگیری حقوقی ترک فعل دستگاههای اجرایی و ارائه گزارشهای دورهای از پیشرفت طرحهای ساماندهی رودخانه به کمیسیون اصل ۹۰ مجلس از دیگر پیشنهادهای مطرح شده در این نشست بود.
جمعبندی مباحث این جلسه نشان میدهد که رودخانه کشفرود به نمادی از چالش مدیریت بینبخشی در استان خراسان رضوی تبدیل شده است. به گفته کارشناسان حاضر، مشکل اصلی نه کمبود دانش فنی و نه نبود قوانین، بلکه فقدان اراده جمعی، ترس از تصمیمات سخت مدیریتی و ضعف در نظام نظارت و پاسخگویی دستگاهها است.
بر اساس پیشنهادهای مطرح شده، در صورت شکلگیری مدیریت واحد، فعال شدن نظارت قضایی و مشارکت بخش خصوصی در تأمین مالی پروژهها، امکان حل بخش قابل توجهی از مشکلات کشفرود وجود دارد؛ در غیر این صورت، این رودخانه همچنان یکی از مهمترین کانونهای آلودگی زیستمحیطی منطقه باقی خواهد ماند.
