بیستم فروردین در تقویم ایران، روز ملی فناوری هستهای است؛ روزی برای یادآوری مسیری که با تلاش دانشمندان، پژوهشگران و خدمتگزاران این صنعت طی شده است. این روز تنها بزرگداشت یک دستاورد فناورانه نیست، بلکه ادای احترام به زن و مردانی است که عمر خود را در مسیر توسعه علمی کشور و بهرهگیری صلحآمیز از دانش هستهای صرف کردند و برخی از آنان نیز در این راه جان خود را از دست دادند. یاد و نام شهدای علمی این سرزمین، یادآور پیوند عمیق علم با مسئولیت، تعهد و خدمت به جامعه است.فناوری هستهای در ذات خود دانشی چندوجهی است؛ دانشی که در پزشکی، کشاورزی، مدیریت منابع آب، تولید انرژی و بسیاری حوزههای حیاتی دیگر نقشآفرینی میکند. از تولید رادیوداروها برای درمان بیماران تا بهبود بهرهوری در کشاورزی و توسعه روشهای نوین پایش محیط زیست، کاربردهای صلحآمیز این فناوری نشان میدهد که چگونه علم میتواند در خدمت سلامت انسان و پیشرفت قرار گیرد.
با این حال، تاریخ معاصر جهان نیز روایت دیگری از مواجهه با فناوری هستهای را در خود دارد؛ روایتی تلخ از زمانی که این دانش به ابزاری برای تولید سلاح و کشتار جمعی تبدیل شد و قدرت لعنتبار و ویرانگر آن در دست پلیدترین انسانای جهان قرار گرفت و آن مرزهای بیاخلاق و انسانکشی را درنوردید.تناقضی عمیق در نظام جهانی نیز قابل مشاهده است. برخی کشورها و گروههای تروریستی بزرگ مقیاس که مشخصا در رأس آنها آمریکا و رژیم صهیونیستی قرار دارند، خود زرادخانههای عظیم سلاح هستهای در اختیار دارند و در کارنامه تاریخیشان نمونههای متعددی از جنگ، مداخله و کشتار انسانها در نقاط مختلف جهان ثبت شده است، در برابر توسعه صلحآمیز فناوری هستهای توسط دیگر کشورها سدهایی از فشار، تحریم و کشتار ایجاد میکنند. گویی میان «دارندگان سلاح» و «کاربران صلحآمیز فناوری» مرزی از جنس قدرت، جنون و گاه خون کشیده شده است. برخی از کشورهایی که مسیر استفاده صلحآمیز از فناوری هستهای را دنبال میکنند، خود قربانی خشونت، ترور علمی و فشارهای سیاسی همان قدرتهایی شدهاند.
از این منظر این روز یادآوری یک انتخاب اخلاقی نیز هست: انتخاب میان استفاده از علم برای آبادانی یا بهکارگیری آن برای نابودی. تجربه تاریخی نشان داده است که آنچه به علم معنا میدهد، نه صرفاً قدرت آن، بلکه نحوه استفاده از آن است.در کنار همه این ملاحظات اخلاقی و تاریخی، نباید از نقش مهم فناوری هستهای در تأمین نیازهای راهبردی کشورها نیز غافل شد. انرژی هستهای امروز یکی از مؤلفههای مهم تنوعبخشی به سبد انرژی در بسیاری از کشورهای جهان است. اتکا به منابع محدود فسیلی، علاوه بر پیامدهای زیستمحیطی، میتواند اقتصاد و امنیت انرژی کشورها را در برابر نوسانات بازار جهانی و تحولات ژئوپلیتیکی آسیبپذیر کند. در چنین شرایطی، توسعه نیروگاههای هستهای و کاربردهای مرتبط با این فناوری، به کشورها امکان میدهد تا با ایجاد تنوع در منابع تولید انرژی، پایداری و تابآوری جریان انرژی خود را افزایش دهند.در چنین چارچوبی، تأسیسات هستهای صلحآمیز نهتنها زیرساختهای علمی و فناورانه یک کشور به شمار میروند، بلکه بخشی از زیرساختهای حیاتی توسعه و امنیت انرژی نیز محسوب میشوند. از این رو، هرگونه تهدید یا حمله نظامی به این تأسیسات، اقدامی خطرناک و مغایر با اصول شناختهشده حقوق بینالملل و هنجارهای حاکم بر ایمنی هستهای است. جامعه جهانی بارها بر ضرورت حفاظت از تأسیسات هستهای صلحآمیز و پرهیز از هرگونه اقدام نظامی علیه این زیرساختها تأکید کرده است. با این حال، در عمل شاهدیم که برخی قدرتها، در حالی که خود بزرگترین زرادخانههای هستهای جهان را در اختیار دارند، در مواردی از تهدید یا اقدام علیه زیرساختهای علمی و هستهای کشورهای دیگر نیز ابایی نداشتهاند.
از این رو، دفاع از حق بهرهگیری صلحآمیز از فناوری هستهای، در کنار مخالفت با گسترش و استفاده از سلاحهای هستهای، دو روی یک سکهاند. جهانی امنتر تنها در صورتی شکل خواهد گرفت که از یک سو توسعه کاربردهای صلحآمیز این فناوری برای رفاه و پیشرفت انسانها حمایت شود و از سوی دیگر، هرگونه تهدید، حمله یا استفاده از سلاحهای هستهای با قاطعیت در سطح بینالمللی محکوم گردد.
پاسخ رهبر شهید انقلاب به سوال «چرا صنعت هستهای برای ما مهم است؟»
در پایان بازخوانی بخشی سخنان رهبر شهید انقلاب درباره این فناوری ارزشمند است:
چرا صنعت هستهای برای ما مهم است؟صنعت هستهای فقط برای انرژی نیست. بعضی خیال میکنند صنعت هستهای فقط برق پاک است. که البته همینجور هم هست: انرژی پاک و ارزان، این ناشی از صنعت هستهای است. لکن فقط این نیست. این، یک جزئی از فواید صنعت هستهای است.
صنعت هستهای، یک صنعت مادر است، یک صنعت مادر دانشمندان و کسانی که حرفهشان این است، برای ما توضیح دادند، و من امیدوارم برای مردم هم بیشتر توضیح بدهند: عرصههای متعدد علمی متأثر از صنعت هستهایاند. عرصههای متعدد علمی، از جمله: فناوریهای دقیق و حساس مثل تجهیزات پزشکی، هوافضا، حسگرهای دقیق، الکترونیک؛ اینها مربوط به صنعت هستهایاند، متأثر از صنعت هستهای هستند. از جمله: علوم پایه و مهندسی، مثل فیزیک هستهای، مهندسی انرژی، مهندسی مواد.
از جمله: کاربردهای پزشکی و دارویی، هم در تشخیص، هم درمان؛ اینها متأثر از صنعت هستهای هستند. صنعت هستهای، در درمان بعضی از بیماریهای سخت، حرف اول را میزند؛ هم در تشخیص، هم در درمان.در صنایع مربوط به کشاورزی، در صنایع مربوط به محیط زیست، این موارد متعددی از این قبیل هست که وابسته به صنعت هستهای است یا متأثر از صنعت هستهای. ۱۴۰۴/۳/۱۴
